Toen de zee een attractie werd: Noordwijk als vroege badplaats

Er was een tijd dat niemand naar Noordwijk kwam om lekker uit te waaien. De zee was geen ansichtkaart, geen wellnessarrangement en geen achtergrond voor een glas witte wijn op een terras. De zee was werk. Gevaarlijk werk zelfs. Ze gaf vis, maar nam ook mensen. Ze bepaalde het ritme van Noordwijk aan Zee, dat eeuwenlang vooral een vissersplaats was: sober, afhankelijk van weer en wind, met de blik op het water omdat daar het bestaan vandaan kwam.

En toen veranderde langzaam de betekenis van diezelfde zee. Niet de zee zelf natuurlijk. Die bleef doen wat zij altijd deed: rollen, slaan, trekken, verleiden. Maar de mens keek anders naar haar. In de negentiende eeuw begon de hogere burgerij de kust te ontdekken. Zeewater werd gezien als gezond, reinigend, soms bijna geneeskrachtig. Een bad in zee was niet zomaar ontspanning, maar een kuur. Wie het zich kon veroorloven, trok naar badplaatsen om het lichaam te sterken en de geest te verfrissen. Het strand werd mode.

Ontwikkeling tot badplaats

Voor Noordwijk wordt 1866 traditioneel aangehouden als het begin van de ontwikkeling tot badplaats. Dat jaartal komt steeds terug in de lokale geschiedschrijving. Het was de tijd van badkoetsjes en badmannen: strandbezoek was nog geen massaal dagje uit, maar een deftige aangelegenheid voor mensen met geld, tijd en manieren. Noordwijk Marketing noemt 1866 expliciet als begin van Noordwijk als badplaats en beschrijft die eerste fase als een periode waarin strandbezoek vooral iets was voor de elite en zeewater een reinigende werking werd toegeschreven.

Die badkoetsjes zijn heerlijk om je voor te stellen. Geen moderne strandcabine, geen handdoek om de schouders, maar een houten hokje op wielen. De badgast kon zich daarin omkleden, waarna de koets richting zee werd gereden. De badman hielp bij het nemen van het zeebad. Dat klinkt nu wat komisch, maar in die tijd paste het bij het decorum. Men ging niet achteloos in badkleding over het strand paraderen. Zeker voor welgestelde bezoekers moest ook het contact met de zee ordelijk, fatsoenlijk en begeleid verlopen.

Willem van Konijnenburg

Toch moeten we oppassen met het idee dat Noordwijk in één klap badplaats werd. Geschiedenis is zelden zo netjes. Er zijn aanwijzingen dat er al eerder met badcultuur werd geëxperimenteerd. In 2016 schreef MAX Vandaag, bij het jubileum van 150 jaar badplaats Noordwijk, dat Willem van Konijnenburg in 1866 vier badkoetsen aanschafte, maar ook dat recent bekend was geworden dat Jan Kemp al in 1819 adverteerde met een nieuwe badkoets.

Dat maakt het verhaal juist interessanter. 1866 is dus niet per se het allereerste moment waarop iemand in Noordwijk commercieel iets met zeebaden deed. Het is vooral het symbolische begin van de badplaatsontwikkeling: het moment waarop de zee meer werd dan een decor voor vissers en langzaam een product werd voor bezoekers.

Want een badplaats ontstaat niet met één badkoets. Daarvoor zijn meer dingen nodig: bereikbaarheid, ondernemers, hotels, wandelmogelijkheden, allure, verhalen. En vooral: mensen die geloven dat er geld te verdienen valt aan zand, zout en uitzicht.

Investeringen van buiten

Daarom is het einde van de negentiende eeuw zo belangrijk. Het kleine vissersdorp Noordwijk aan Zee veranderde vanaf omstreeks 1866 in een mondaine badplaats, maar die transformatie werd pas echt zichtbaar na 1887. Bouwhistoricus Michel van Dam beschrijft in een artikel in het Bulletin KNOB hoe de ontwikkeling in de periode 1887-1920 op gang kwam, mede dankzij investeringen van buiten het dorp. Het oude straatbeeld van vissershuizen en schuren veranderde ingrijpend; lokale bouwers speelden een grote rol in de nieuwe badplaatsarchitectuur.

Daar zit de echte omslag. Eerst kwamen de nieuwsgierigen en de eerste badgasten. Daarna kwamen de plannenmakers. Wie Noordwijk aan Zee zag, zag niet langer alleen een vissersdorp, maar een mogelijkheid. Duinen konden villawijken worden. Een strand kon een promenade krijgen. Een herberg kon uitgroeien tot hotel. Het zeezicht kon worden verkocht.

Huis ter Duin

Een van de grote namen in deze ontwikkeling is natuurlijk Huis ter Duin. In 1887 kocht de Duitse textielhandelaar Heinrich Tappenbeck het Badhotel Huis ter Duin met zes hectare grond. Volgens de eigen hotelgeschiedenis richtte hij zich nadrukkelijk op gasten van niveau; leden van het Nederlandse en Belgische koningshuis verbleven er geregeld. Daarmee kreeg Noordwijk iets wat voor een badplaats onmisbaar is: reputatie. Niet alleen een plek waar je kon baden, maar een plek waar men gezien wilde worden.

Het is verleidelijk om dat allemaal achteraf vanzelfsprekend te vinden. Natuurlijk werd Noordwijk een badplaats, denken we nu. Het heeft een lang strand, duinen, ligging tussen steden, frisse lucht. Maar niets in de geschiedenis is vanzelfsprekend. Er waren meer kustplaatsen. Niet elk vissersdorp werd mondain. Noordwijk had een combinatie van factoren mee: een aantrekkelijk strand, ruimte in de duinen, ondernemerszin, bereikbaarheid en later ook de bijzondere ligging tussen zee en bollenland. Noordwijk Marketing vat die latere identiteit samen als de “bloemenbadplaats van Europa”: de combinatie van strand en kleurrijke bloemenvelden gaf Noordwijk een eigen profiel.

Kustcultuur omarmen

Was Noordwijk een van de eerste badplaatsen? Daar moet je voorzichtig mee zijn. Scheveningen en Zandvoort waren in Nederland al vroeg bekende badplaatsen. Noordwijk was dus niet dé eerste. Maar Noordwijk hoorde wel bij de plaatsen die in de negentiende eeuw de nieuwe kustcultuur omarmden en er een herkenbare identiteit van maakten. Vanaf 1866 ontwikkelde het zich van vissersplaats tot badplaats, en vanaf de late negentiende eeuw steeds duidelijker tot een bestemming met allure.

Die verandering had ook een keerzijde. Een vissersdorp wordt niet ongestraft een badplaats. Het straatbeeld verandert. Oude functies verdwijnen of worden naar de achtergrond geduwd. De zee blijft dezelfde, maar de mensen die ernaar kijken veranderen. Voor de visser was de zee broodwinning. Voor de badgast was zij beleving. Voor de ondernemer werd zij kapitaal.

De zee werd opnieuw uitgevonden

Misschien is dat wel de kern van Noordwijks badplaatsgeschiedenis. De zee werd opnieuw uitgevonden. Niet door de natuur, maar door de mens. Eerst als medicijn. Daarna als mode. Vervolgens als toeristische motor. En uiteindelijk als merk.

Wie nu over de boulevard loopt, ziet strandtenten, hotels, appartementen, wandelaars, toeristen en dagjesmensen. Maar onder dat moderne beeld ligt nog altijd die negentiende-eeuwse omslag. Ergens tussen badkoets, badman en badhotel begon Noordwijk aan Zee aan zijn tweede leven.

Niet langer alleen een dorp aan de zee. Maar een dorp dat de zee leerde verkopen.

--

Deel 3

Meester Nortich duikt in de geschiedenis van Noordwijk. In deze vijfdelige serie neemt hij de lezer mee langs de plekken, namen en verhalen die het dorp hebben gevormd: van het vroegmiddeleeuwse Nortich tot de Oude Jeroenskerk, van de eerste badgasten tot de oorlog in de duinen en de opkomst van Noordwijk als badplaats van allure. Met oog voor feiten én gevoel voor verhaal laat Meester Nortich zien hoe rijk de geschiedenis onder en op het vertrouwde Noordwijkse zand ligt. Elke maand een nieuw verhaal.

Korte bronverantwoording

Voor dit artikel is gebruikgemaakt van de historische informatie van Noordwijk Marketing over het begin van Noordwijk als badplaats in 1866, de badkoetsjes, badmannen en het idee van zeewater als reinigend middel. Daarnaast is de jubileuminformatie van MAX Vandaag geraadpleegd over Willem van Konijnenburg, de vier badkoetsen van 1866 en de eerdere advertentie van Jan Kemp uit 1819. Voor de ruimtelijke en architectonische ontwikkeling van Noordwijk aan Zee is gebruikgemaakt van het artikel van Michel van Dam in het Bulletin KNOB over de periode 1887-1920. Voor Huis ter Duin is de eigen historische beschrijving van Grand Hotel Huis ter Duin gebruikt.